Ацо Шопов: Дискусија на тема „Дилемите на писателот пред социјалистичката стварност”*

Слободата на творештвото**, тој голем принцип што обврзува, − слободата вистинска и потполна − значи и ослободување од заблудите дека постои некакво творечко делување независно од времето и општеството. По својата природа таа е друго име и синоним на креирањето. Слободата може да се реализира само како творечки однос на уметникот кон времето во кое живее, како умеење со јазикот на уметноста да се изразат неговите најзначајни димензии. Оттука и одговорноста на уметникот пред општеството не е ништо друго туку одговорност пред себеси, одговорност, строгост и бескомпромисност во и над својот творечки чин.

Меѓутоа, не само што понекогаш слободата се сфаќа како слобода од каква и да е одговорност пред општеството, туку и се настојува да се неутрализира критиката на таа „слобода“ со истакнување правото на уметноста самата на себеси да биде и импулс и критериум. Така, на крајот на краиштата, уметноста се става над општеството и над нашиот општествен систем.

Секој што ги гледа нештата, па и системот на општественото управување, во развиток, не може да смета дека овој општествен механизам е конечен, совршен или идеален и дека секојдневниот живот не внесува во него позитивни корекции. Но не може да има ништо заедничко помеѓу настојувањето општественото управување сè повеќе да се афирмира како вистински носител на сите прогресивни општествени процеси и обидот да се игнорираат или подријат оние основи врз кои израснува и на кои се гради тој систем.

Како субјективна акција и став, овој обид да се игнорира општествениот систем укажува на две алтернативи: или е тој обично недоразбирање за улогата на уметникот и уметноста денес или пак во себе крие вистинска немоќ по пат на конструктивно и творечко вклучување во општествениот прогрес и создавање на соодветни критериуми да се решаваат актуелните проблеми на уметноста. Објективно, овој обид и не е ништо друго туку само еден посебен вид на бирократски и административен пристап кон проблемите на уметноста, без оглед на тоа што овој бирократизам настапува во името на демократскиот развиток и што е украсен со демократски фрази и знамиња. Збор е, значи, за оној вид бирократизам што сака да се пресели и вгнезди во уметноста и што тоа го прави засолнет зад повикот за повеќе слобода и демократија.

Слободата и демократијата се сфаќаат во овој случај како право на уметникот и неговата организација да се постават во културата со улога на фактор што ќе делува независно од системот на општественото управување, поточно како фактор што исклучиво ќе ја одредува неговата политика. Според ова сфаќање организациите на уметникот се повикани да бидат исклучиво арбитер во создавањето на културната политика, да имаат привилегија и монопол на последен збор во областа на литературата и уметноста. Покрај обидот проблемите на уметноста да се откинат од системот на општественото управување, ова сфаќање има и тенденција да го прикаже тесниот егоистички и цеховски интерес на овие организации како општествен интерес, како интерес на сета заедница. Овој цеховски интерес не поаѓа секогаш од вистинските потреби на уметноста, туку е спремен на секакви идејно-уметнички компромиси, тактизирања, комбинации, исчекувања на бирократско-административни решенија и слично за да се оствари во целост. Затоа овој интерес во никој случај не може да се поистоветува со општествениот интерес.

Ова несовпаѓање помеѓу општествениот и цеховскиот интерес на уметничките организации денес е толку евидентно што со сета жестина го исфрла на површина проблемот за местото и улогата на овие организации во нашето општество. И навистина, тешко може да се најде таков општествен регион во кој односите се толку закостенети и неразвиени, а облиците на уметничкото здружување и делување толку заостанати и изживеани како што е тоа случај со организациите на уметниците. Целокупниот општествен развиток е далеку над развитокот на овие организации во кои владеат односи на една почетна фаза и атмосфера што не е погодна за уметничко творештво. Заостанати зад другите облици на општествениот живот, тие неизбежно се затвораат во себе, се свртуваат исклучиво или главно кон својот сталешки интерес или интересот на одделните групи во нив и се претвораат во арена на непринципиелни дуели чии мотиви лежат надвор од уметноста. На тој начин нивната општествена улога однапред е поставена под прашање, а нивниот углед и влијание сведени на минимум.

За да излезат од својата затвореност не е достатно овие организации да се сообразат само со сегашниот степен на општествениот развиток, туку и да ги изменат внатрешните односи и да создадат клима на творечки живот и творечки разговори за уметноста со цел да се откриваат и утврдуваат вредностите без оглед на кој „изам“ му припаѓаат. Доаѓа време кое сѐ повеќе го афирмира сознанието дека не е важно само како туку и што се изразува дека е неодрживо какво и да е подведување и подржување во уметничката постапка, зашто секој уметник создава свој и неповторлив свет и во таа смисла се исклучува од другите, и дека вредностите треба да се ценат со поинаков критериум одошто е оној што е изграден врз екстремните и спрема тоа необјективни позиции на одделните уметнички групи.

Многу често во нашите литературни и други публикации се потенцира сфаќањето дека уметничкиот труд е слабо награден, дека постојат диспропорции во надгледувањето различните видови уметнички активности итн., што не е без основа. Мeѓутоа, не е проблематично тоа што се инсистира јавно на дискусии околу ова прашање, колку што е проблематично решението што сака да се сугерира. Можеби овде најмногу доаѓа до потполн израз стремежот овој проблем да се решава и реши надвор од општествениот систем, а тоа не значи ништо друго туку уметникот да добие посебно привелигиран општествен статус и прашањата на неговата егзистенција да се решаваат по административен пат. Меѓутоа, простото и механичко зголемување на уметничките награди од општествена гледна точка е неоправдано и неодрживо.

Поточно, овој проблем има и друг аспект, суштински многу позначаен, а на кој често се заборава. Ако едно уметничко дело не наоѓа на соодветен прием и одѕив, иако ужива поопшти признанија, тоа значи дека за него не постои и дека не се чувствува поразвиена општествена потреба ниту поразвиен општествен интерес. Оттука и произлегуваат оние објективни противречности во наградувањето што обично се именуваат како парадокси. Проблемот за наградување на уметничкиот труд, ако не сакаме административно да го решаваме, всушност е проблем за развивање на одредени општествени потреби и остварување одредени општествени интереси за уметноста. Само во нив уметникот може да го најде и да го оствари и својот вистински културен и материјален интерес.

Но развивањето на овие општествени потреби и интереси е процес што во никој случај не смее да им биде оставен на стихијата и случајноста, конјунктурата и разните видови интелектуално печалбарење. Во таа област уметникот, односно неговата организација, имаат немал долг, одговорност и улога.
______________________________
* Современост, XV, 4, 1965, стр. 120−122
** Од дискусијата одржана на IV-от конгрес на СКМ

Други разговори и статии на Ацо Шопов