Заглед во земната пепел
Денес нашата Академија ја чествува 90-годишнината од раѓањето на Ацо Шопов, еден од нашите најпознати и најзначајни лиричари. И, настојувајќи да кажам нешто што досега не сум го рекол во своите бројни критички студии и книги за неговата лирика, некако само од себе ми се наметна она познато прашање на познатиот дански критичар Георг Брандес, кој беше личност од европски формат, а во кого тлееше комплексот на инфериорност дека ѝ припаѓа на мала европска книжевност. Во својата позната книга Главни струења во европската книжевност на XIX век, во нејзиниот увод, Г. Брандес, во споредбена анализа меѓу германската (големата) и данската (малата) книжевност зборува за две крајности што ги демнат малите литератури. Едната − да ги симне лажните канделабри од националните олтари; и другата − да ја потцени сопствената улога и место во светската културна заедница.
Го споменав комплексот на Брандес од кој се опседнати сите т.н., мали европски литератури, зашто по овој повод сакам да истакнам дека македонската книжевност ги надмина тие две крајности. Таа брзо се ослободи од балканските провинцијализми и анахронизми, но и од поетската мегаломанија, па израсна денес во една сосема нормална европска книжевност со еден особен статус што во неа го има македонскиот писател. Тој статус нему му го додели историјата.
Имено, да се родиш во мал народ околу кој и за кој со столетија се војувало, народ што со столетија доживувал само трагични порази, доволни да го уништат неговиот национален организам, македонскиот писател со столетија го пренесуваше низ времињата највисокиот идеал и сон на својот народ − неговата борба за национална слобода, практикувајки ја литературата како борба (Чашуле), изедначувајќи ги во неа животот и сонот. Така, збиено, може да се определи срцевината на системот на македонската книжевност, што го востанови веќе првата книжевна генерација, по 1944 г.: Славко Јаневски (1920), Блаже Конески (1921) и Ацо Шопов (1923).
Денес тој комплекс на познатиот Данец сосема исчезна. Светската книжевност опстојува како светско-историски феномен, во Гетеова смисла, а тоа повеќе никој и не го забележува, па таа поделба на мали и големи европски книжевности не само што е надмината туку повеќе за неа воопшто и не се пишува, зашто свежината, иновациите, новата имагинација, новите книжевни идеи, новите светови во светската книжевност на ХХ век ги донесоа литературите на малите народи и токму тие на овој толку трагичен книжевен век му дадоа посебен белег. Во тоа не е мал уделот и на македонската книжевност.
По денешниов повод го испитував овој феномен врз примерот на најпознатата книжевна основоположничка тројка на повоената македонска книжевност: Јаневски, Конески, Шопов. Тие ѕвездоподобни девственици знаеја дека малата и млада книжевност е слична на падобранот – функционира само ако е отворен. Затоа секој од нив на свој начин, се сврте во својата книжевност кон светот. И тоа го сторија во своите знаменити дела. Славко Јаневски во грандиозниот проект Кукулино, циклус од 10 романи, во кои ја откри Македонија во распон од 14 столетија, од доаѓањето на Словените до крајот на XX век, па Кукулино, на патот на неговото исчезнување, трае и се случува и ден-денес; Блаже Конески македонските легенди ги преточи во универзални епски трагедии создавајќи ги оние ингениозни песни/поеми од циклусот „Марко Крале“; Ацо Шопов во својата најдобра книга, своја и на македонската поезија воопшто, Гледач во пепелта, во која е воспеана небиднината.
Сите нив во нивните дела ги обединува профетскиот дух на нивната книжевност. Претставниците на оваа величава поетска тројка беа големи поети, но и големи пророци. Гледаа и видоа далеку, предвестувајќи ги во своите знаменити дела далечините и човековиот бескрај. Нивните имиња, да го парафразирам Конески од неговиот исказ за Рацин, станаа „кратенка за сите нас“!
Poeta vates
За тој оракулски елемент како највисока инстанција на поетскиот дух во книжевноста сум зборувал во своите книги за секој одделно од нив. Денес денот му го посветуваме на Ацо Шопов. Сите сме во мислите обземени со него. Ова е негов ден и се свртуваме кон она единствено и само негово во профетскиот дух на неговата поезија.
Со „оракулум“ старите Грци го означувале местото од кое им се соопштувале пораките од боговите на луѓето за она што ги чека.
Кој е оракулумот на Ацо Шопов? Зошто е тој poeta vates и каде е тоа место од каде што зрачат неговите пророштва. Кое е неговото име? Тоа загадочно таинствено и неодгатливо место се вика Гледач во пеплта. Во ова свое единствено поетско дело Ацо Шопов преку своите поетски виденија, ги соопштува трагичните пророштва за нашиов денешен свет.
Гледач во пепелта, тој матен и непроѕирен наслов, просто кипе од пророштва, од чуда, од чудби и од поетски чудесии. Тие се во многу нешта слични на оние од „Откровението Јованово“ од Новиот Завет. Ако ги споредиме нив, ќе забележиме дека нивните базични имагинативни слики со својата поетска сугестивност, кошмарност и со својата длабока метафизичка густина се многу блиски едни на други. Затоа, споредбата на Гледач во пеплта со „Откровението“ од Новиот Завет ми даде за право ова негово поетско дело да го вредам во неколкуте најзначајни книги песни испеани на македонски јазик.
Апокалиптични слики
Ќе пристапиме најпрвин со херменевтичка анализа на конгенијалната песна/поема „Долго доаѓање на огнот“, на почетокот од Гледач во пеплта.
Во неа огнот е виден како судбинско олицетворение на злото, кое, како и секое зло, самото се плоди. Сликите се апокалиптични и кошмарни, поетски и шокантни во својата убавина и убави во својата поетска шокантност. Огнот, имено, се случува под „венец од сончеви глави“, под некој екот страшен, под некои клетви (заколнувања) и злоби. Тој е насекаде. Тој е семожен и морен, „ѕвезда е в срце и мрак е во корен“. Тој е под некој бигор, под некои тешки води, тој е соѕидан во неодминливото човечко зло и да го ископаме него ниту е можно, ниту, пак, е тоа во наша моќ.
Ацо Шопов веќе во првата песна/поема поетски ингениозно ги проникнува космогонискиот и сакралниот, религискиот пев. Во неа, но и во целата Гледач во пепeлта, ужасите што ги носат природните феномени ги споредува со иконите и фреските од нашите манастири:
Воин во црква на икона стара.
Исчезнат говор себе што се бара.
Апокалиптичната атмосфера, налик на онаа од „Откровението“, го навестува големиот човечки и космички слом. Огнот на апокалипсата е запален. Крчка под нас и само што не се вивнал во сеопшт пожар да го спржи сето земно. Гори тој, „гори таа магија чуда што прави“, што лекува и што симиња глави, гори како „пожар од бунт на ружи“, гори во нас, среде нас и ние не можеме да избегаме од него:
Не ќе го ископаш огнот ни да векуваш тука.
Тој е тој светец од икона што пука.
Огнот во Гледач во пепелта е истата онаа прасупстанција, како кај Хераклит на која почива сè. Притоа, поетските визии на Ацо Шопов густо се исполнети со надреални слики, раритетни и во нашата и во европската поезија:
Додека под себе копаш над тебе тој ќе се јави
и една мртва глава на рамо ќе ти стави.
Тој на секое дрво со секој мртов виси.
Тоа сме ние, тоа сум јас и тоа Ти си
Принципот очај не го надвладува принципот надеж
Како поет-борец, во борбата за еден егзистенцијален хуманизам за кој неговата песна војуваше во 1941 г., во поезијата и во поетиката на Ацо Шопов меѓусебно се вкрстени и проникнати принципот очај и принципот надеж. Таа нивна сплотеност ја чувствуваме во секоја негова песна. Во неа, од катастрофичниот апокалиптичен пејзаж, од трагичната и безнадежна атмосфера полна со очај и со тешки човечки јанѕи, секогаш бликнува и се крева како обелиск надежта, изразена во бесмртноста на песната:
Крстот им беше лесен, пеплта не им е лесна.
Мртвите ќе умрат тогаш кога и нивната песна.
Па, сепак, во Гледач во пепелта централната поетска и метафизичка сонда е фрлена меѓу стиховите што трагаат по философијата на пеплта.
Според Ацо Шопов, во пепелта се препознава исконската драма на постоењето. Во неа се распретува она што некогаш било живо и животворно. Во пепелта земна се собрани сите ветришта, сништа и сеништа. Во неа „и човек и ѕвер во едно дувло спијат“. Во неа не само што гаснат туку и се раѓаат сите нешта. Од драмата на пепелта се откопува драмата на постоењето. Од гледиштето на пепелта во која сè живо се гаси, во која „славејот / во крвта твоја / пеколот го буди“, антрополошката глетка кон човекот е мошне затемнета.
Но, во философската позиција на поезијата на Шопов, принципот очај никогаш не го надвладува принципот надеж. Тие во песната остваруваат меѓусебна рамнотежа и тоа во антејското начело, според кое кога нè зема земјата, не нè обессилува, туку ни дава сила:
Земи ме, земјо, или врати ме,
врати ме подолу од овој врв,
подолу од онаа страна на животот,
човечки сили дај ми пак.
Среде овие ретки имагинативни слики во кои се капе небиднината и среде овие темни апокалиптични пејзажи во кои опстојува човечката егзистенција, во Гледач во пепелта, меѓутоа, ни во еден миг не доаѓа до расцеп мегу принципите Страдба, Бол и Очај, од една, и Надеж, Љубов и Копнеж, од друга страна.
Фуриозните стихови од циклусот „Езеро“:
Биј далго. Врти вртушко. По брегот биј.
Ѕвоно од ветар и светлина ѕвони.
Ти надоаѓаш, езеро, а твојот непресушен виј
Гасне заедно со брегот што се рони. −
нè воведуваат во повеќе исклучителни песни во кои сега, место праелементот оган, праелементот вода добива митска димензија.
Во водата и низ неа, како порано во огнот, се осознава, се сонува светот. И овој пат космогонискиот пев е проникнат со сакрални религиски слики, со иконите и со фреските од нашите цркви и манастири. Така, водата „извира од срце на фреска“ и потем „се враќа во фреска на ѕидот“, како што и зборот што ѕвечел како златна пара, и тој, еве, се враќа во фреската, која добива димензија на нешто сеопфатно: како од неа да извира и во неа да се собира светот.
Така во песната „Ноќ над езерото крај манастирот“: „Езерото секнува, истечува во видот, ноќта расцутува како црно лале / ти личиш на црква сред карпи, на кале“. Татнат црковни ѕвона... Се шират ноќта злокобни звуци на темни камбани, кои како да ги разнесуваат по сета вселена гласовите на гласниците на апокалипсата:
Ѕвони, ѕвони, ѕвони со подземен рев.
Фатени сме, песно, во првиот грев.
Но, откако ќе расцути ноќта црна во котлината, откако сè ќе секне, откако ќе истече видот и ќе секне огнот, откако ќе минат сите загадочни сништа, откако ќе бидеме уловени во мрежата на животот, еве ја чудесијата – сиот тој живот веќе скаменет, е овековечен во фреска на ѕидот. Тоа се, всушност, македонските фрески видени во неговата поезија, во кои е живописана сета наша страдба од колепка до гроб и сиот сеопфат на човечкото битие под небесниот свод...
Гледач во пепелта завршува со циклусот „Црно сонце“. Во него се среќаваат и проникнуваат: поезијата, космологијата и хелиотропичноста во едно ретко кохерентно поетско единство.
Низ шокантните слики („Ни иcток имаш црно сонце, ни имаш запад, / ни небо за молитва на земја за напад“) гледаме како „тревите се веднат, како дрвјето трча босо“, како „цветот што гори црна пепел носи„ и како насекаде нè пресретнува црното сонце, кое сме осудени да го носиме на плеќите место своја глава, а, притоа, да не знаеме од какво измислено царство и од каква раскошна гробница ни доаѓа тоа, тоа црно сонце што „црни иcтура дождови“? А гледаме – ужасија! Тоа доаѓа како кабадахија со закана, со страшна и со последна закана на луѓето на Земјата на која:
Ѕвер со ѕвер се јаде, вејка со вејка стара.
Стебло во стебло удира, корен во корења диви,
Ѕвезда опашица со оган небото ли го пара,
војува земја со небо, војуваат мртви и живи.
Аксиолошки предизвик
Завршувајќи го нашево херменевтичко антрополошко и профетско читање на најзначајната книга песни во поетскиот опус на Ацо Шопов, Гледач во пепелта, исправени сме сега пред голем аксиолошки предизвик.
На содржински план, Ацо Шопов нè соочува со трагичноста на модерната егзистенција што ја носи технолошкиот напредок, дека човекот во него, и сите ние заедно, на совршен начин работиме против самите себе, против својата антрополошка, космолошка и биолошка изопаченост. Во нашето опортунистичко време, кога на сите страни ја гледаме обесчестена вистината, сакам да речам дека денес неа, вистината за драмата на нашиот опстој во нашево налудничаво време, тешко може да се прочита на друго место толку задлабочено како во нашата книжевност и можеби единствено во неа. Отаде тоа повластено место што ѝ го придавам нејзе денес во хиерархијата на сите други наши уметности.
На поетички план Ацо Шопов, сакајќи да ја елиминира секоја можна расплинатост, се служи со метриката на елегискиот дистих, со двосложните стихови, кои пленат со својата музикализација како во уметноста на фугата. Таа поетска форма е негов голем пронајдок. Во неа, како кај Питагорејците, целиот космос пее, а со него пее, на восхитувачки сонорен начин, трагиката човекова земна, пее во едносложни и повеќесложни рими, кои на неговите песни им даваат цврста поетска форма, која се одликува со совршена тонска версификација.
Во последните песни на Ацо Шопов силно е присутно претчувството на смртта. Но, во тоа трагично време од својот живот тој е целосно опседнат од татковината. Тој верува дека единствено таа, татковината, ја трансцендира смртта. Сите ќе заминеме, кога тогаш, од овој трошен и тлеен свет, но земјата и татковината остануваат. Тоа најубаво се гледа преку метафората на „крилестиот коњ“, кој го прелетал сиот свет, ги прелетал сите мориња и океани и, потем, изморен и истоштен, слегува на родното езеро за да се напие бистра и лековита вода, која ќе го осили, која ќе му даде сила и ќе му го врати животот.
Ацо Шопов е уверен дека во тој лет на крилестиот коњ низ светот се содржи сета највисока смисла на неговата поезија: „Откривајќи ја родината да го открие светот и откривајќи го светот да ја открие родината“.
Баладата за крилестиот коњ создадена е во моделот песна-сказна. Во неа се открива македонската верзија на митот за Антеј во поезијата на Шопов.
Македонија е езерска земја. Во неа силата не доаѓа само од земјата туку и од силата на водата. Крилестиот коњ е оригинална митска слика за идејата на Ацо Шопов да ги поврзе во една голема целост Светот и Татковината и со тоа да ни каже дека тие не постојат независни еден од друг, дека светот најсмисловно се открива преку родината, а родината преку светот.
Во ацошоповската верзија на митот за Антеј, Антеј и Икар се соединети во едно. Од нивната синтеза се разгласува стихот-рефрен: „Океанот е мал, човекот е голем“. Тоа, пак, е така зашто од длабините на океанот изнурнуваат сите вековни галии на историјата со луѓе што на свои раце ја носат својата ненапишана историја во која се осмислува океанот на човековото постоење. Трагичната човекова историја, ете, е толкава што неа не ја збира ни во водите на океанот. Затоа е човекот голем, а океанот мал.
Последните песни што ги напиша Ацо Шопов вријат од историски реминисценции. Тој вели: „тука ме доведе моето провидение“; тука ме доведе исконската страст „за трагање низ мрачните, но неизбежни свиоци на историјата“, тука ме доведе „вечната жед за изворите на сеопштото потекло“.
Овој стих е клучен во поезијата на Ацо Шопов, зашто од него откриваме дека неговата поетска философија е космополитизмот, не регионализмот, а најмалку националниот нарцизам, од кој толку долго боледува балканската поезија. Нему, како што ќе рече самиот, прародителскиот инстинкт со својот непогрешлив глас му говорел: Сè на оваа тлејна Земја е исто, иако сокриено во различни шуми, билки, камења, растенија, реки, планини, езера, скриени во различни луѓе: бели, црни, жолти. без оглед како се викаат тие, и сите живеат еден со друг во единствена хармонија.
Затоа:
Оставете ме тука добри мои пријатели,
тука ме повика исконската страст
да ја пронајдам својата праслика
изгубена во мрачните свиоци на времето,
но жива и силна како вдахновение.
Ацо Шопов во последните свои песни, всушност, ни порачува дека само кога сме на изворите на заедничкото сеопшто потекло, само кога ќе ги надминеме мрачните свијоци на времето, само тогаш ќе ја пронајдеме и ќе ја откриеме својата вистинска праслика, својата автентична човечка природа и својата есенцијална човечка смисла на своето постоење.
Ете, почитувани, така, длабоко нурнат во најесенцијалните човекови прашања, Ацо Шопов ги толкуваше длабините на човековото битие и својата поетска амбиција да го осмисли и да го растајни него за да го растајни исконскиот ôд на човекот по маките на постоењето и со тоа да го досегне одговорот на прашањата: Чуму, чуму сето тоа? Чуму сето тоа исконско страдање, раѓање и исчезнување во думаните на времето, ако еднаш не сфатиме дека „треба да бидеме подобри, подобри од црвеното срце на лебот, од белите усни на водите“, заради нас, заради сите нас.
Георги Старделов (1930-2021), македонски литературен теоретичар и критичар
Текстот е објавен во МАНУскрипт, 1-2, 2015, стр.136-142. Изговрен е на 25.11.2013, во МАНУ, по повод одбележувањето на 90 години од раѓањето на Ацо Шопов.
Поднасловите се од редакцијата на Лирскиот дом.
Старделов за творештвото на Шопов