Идејна конфузија

Без оглед на фактот што во низа основни документи, а пред сѐ во програмата на СКЈ постојат прецизно формулирани и принципиелно поставени становишта, проблемите на културата и уметничкото творештво, како и идејните проблеми што произлегуваат од нив, секидневно, а нема да биде претерано ако речеме дека и сѐ повеке се актуелизираат во литературните и стручни публикации, а исто така и во дневниот печат. Ова актуелизирање често ги менува рамките на оние проблеми што природно ги носи со себе културниот и уметничкиот живот и навлегува во суштината на принципиелните позиции.

Поради тоа, во секидневната практика се судираме со разни видови отстапувања од овие принципи што повремено се изразуваат во извесни недоразбирања, дури и конфронтирања помеѓу културата и уметноста од една и општеството од друга страна. Се разбира, овие недоразбирања и конфронтирања немаат општ, фронтален карактер. Нивни носители се главно одделни групи или групации што јавно настапуваат „во името“ на културата и уметноста, односно „во името“ на општеството. Нивните пак суштински мотиви се разновидни: конзервативни сфаќања, борба за „автономија“ на културата и уметноста, бирократско-етатистички тенденции и сл. Карактеристични се, значи, две крајности: одбрана на „вистинските“, „чистите“ и „независни“ интереси на културата и уметноста и бирократско-етатистички третман и пристап кон културата и уметноста.

На оваа релација се раѓаат низа идејни проблми. Меѓутоа, општо земено, зборувајќи за идејните проблеми врзани за културата и уметничкото творештво, не може да се рече дека идејните девијации кај нас се јавуваат во развиен теоретски вид, во единствен разработен и целосно изграден систем. Тие повеќе укажуваат на една идејна конфузија, еклектичко мешање на разни идејни позиции и некритичко прифаќање на туѓи идејни сфаќања.

Етатистичкиот, бирократскиот однос кон културата и уметноста најчесто произлегува од потценувањето и несфаќањето на самоуправниот механизам, од недовербата во него, или пак од обидот борбата против бирократизмот да се искористи и претвори во борба за сопствени, лични или групови интереси и позиции, при што се замаглува нивната принципиелна сушност, а личниот, односно цеховскиот интерес се изедначува со потребите на општеството. На тој начин бирократизмот добива нов облик, прилагоден на условите на самоуправувањето, а борбата против него станува потешка и посложена, зашто тој, бирократизмот, засолнет зад демагошки фрази, настапува како „заштитник“ на слободата и слободниот културен и творечки развиток.

Но корените на бирократско-етатестичките сфаќања на културата и уметноста не можат да се бараат исклучиво во оние субјективни сили што од разни причини, стихијно или свесно, постојат како нивни носители. Објективните услови во кои егзистираат културата и уметноста се на такво ниво во кое не постојат достатно реални претпоставки за оневозможување на овие појави. Во условите на релативна заостанатост и ниска продуктивност на трудот тие, напротив, наоѓаат погодно тло за обновување и многувидно оживување.

Поради тоа, одбраната на нашата култура од бирократско-етатистичките тенденции станува могу значајна и далекусежна.

Отпорот против бирократскиот и етатистичкиот пристап кон културата најчесто се изразува во реагирања во кои се настојува културата и уметничкото творештво да се одделат и постават визави општеството за да се одбранат нивните „автономи“ права. Притоа кон отпорите од овој вид, се придржуваат и надоврзуваат и разни други малограѓански и странски идејни влијанија.

Овие „автономни“ права во нашите услови се конкретизираат со сфаќањата дека културата и уметноста не треба и не можат да бидат вклучени во нашиот општествен систем, дека се таква сфера на духот што не трпи никакво „ограничување“ и дека секој обид за општествен третман на културата и уметноста значи всушност нивна „вулгаризација“, „деградирање“, „практицистичко“ и „утилитаристичко“ гледање и сл. Во името на слободата на творештвото се бара ослободување од „општествените стеги“.

Според овие сфаќања, за уметноста можат да судат и решаваат само нејзините творци, а општеството не е „компетентно“ да дава какви и да е оцени или на каков и да е начин да влијае врз нејзиниот развиток.

Не е тешко да се открие неодрживоста на овие сфаќања и да се заклучи дека тие содржат отворена тенденција за посебна, монополистичка положба на културата и уметноста во нашето општество. Заслужува да се истакне дека и нерешените материјални проблеми на културата и уметноста стихијно влечат кон вакви позиции кои се сфаќаат како единствен „излез“ и „пат“ да се надрасне таа ситуација.