Ацо Шопов: За пресвртница*

Влегувам во Современост.

Обична, сува констатација. А колку долги, безмилосни и драматични распри и судири во себе со себе и со другите, колку колебања, обвинувања, откажувања.

Зар треба повторно и против својата увереност, против својата волја да бидам соучесник и сведок на такви сцени што го навредуваат елементарното човечко достоинство − доколку тие и понатаму продолжат? Зар еднаш сум се уверил дека литературните полемики ОВДЕ што нѐ опсенуваат како епицентар на семирски потреси − изгледаат смешно и комично безначајни и џуџулести, гледани не од една историска перспектива, туку од најобична географска оддалеченост? Треба само да се седне во првиот воз и да се отпатува до Загреб или Љубљана, до Москва или Париз. Не, ни толку далеку не е потребно да се оди. Достатно е да се посети некое место во внатрешноста па да се сети болка од самоизмамата и горчлива тежина од алхемијата во алкохолот на литературните опивања. Зар и мене денес повеќе од секогаш не ми е потребен творечки мир, тој толку баран и најчесто попусто бладан сон? Зар имам право и понатаму себеси да се делам на она што сум и она што не сум, што е обврска, долг, обѕир, на она што сакам и она што морам? Зар не сум најмногу свој кога живеам со „Молитвите” и проблемите на „Небиднина”, кога се кршам со дилемите на данскиот принц, кога го кревам мечот заедно со Сирано, кога заедно со децата го јавам Змаевиот дрвен ат, кога заедно со Изет Сарајлиќ објавувам: „Тие беа дваесет и осум. Тие беа пет илјади дваесет и осум… Вечерва за нив ќе сакаме“. (линкови: work in progress)

Сепак, влегувам во Современост.

А знам, секој што е поканет ДЕНЕС да уредува некое, СЕЕДНО кое, наше литературно списание, а сака да се определи за тоа исклучиво од литературни мотиви, неизбежно ќе се најде пред тешка и несекидневна ДИЛЕМА. Дилемата е таква (тоа треба веднаш и отворено да се рече) што се чини дека apгyментите во прилог на категоричното НЕ ги надвладуваат аргументите на претпазливото и колебливо ДА. А еве зошто:

Гола заблуда е ако се мисли дека литературните публикации значат во нашиот културен живот нешто повеќе од фактот дека ПОСТОЈАТ, заблуда е дека се една од позначајните творечки компоненти на тој живот и дека нивното ДЕЈСТВО излегува надвор од еден професионално ориентиран и заинтересиран круг.

Судбината на СПИСАНИЈАТА денес − тоа е посебна тема. Голем прашалник виси над нив: дали овој облик на литературна акција е истовремено и најцелисходен, дали е уметнички оправдан и општествено корисен?

Нарцисоидно заљубени во себе, заробени од својот естетски херметизам, обезбоени и умртвени од сопствените канони, тие, списанијата, се прилагодени да служат главно како средство за дување или пукање на оние балончиња што ја хранат осетливоста на уметничката суета, како и за пресметување со „непокорните“ или „непотчинетите“ или со оние што стојат на „другиот брег“. Исткаени од цеховска преѓа тие и да сакаат не можат да ја раскинат својата цеховска плетенка, затоа што се така конституирани. Цеховскиот дух ги нагризува, тие сѐ повеќе тонат во жабурникот на разни изживувања, самозаљубенички занеси, самофалби, автодитирамби, себеизвишувања како творецот во првата своја заповед: Јас сум господ бог твој, не можеш да имаш други богови освен мене. Должен си мене да ми се покоруваш, со мене да се восхитуваш, до земја да ми се поклонуваш. Сета убавина е собрана во мене и надвор од мене не постои ништо…

Така, списанијата станаа арена за дуели меѓу „неедномисленици“, „несвои“, а престанаа да постојат како трибина на отворени и доблесни искажувања за вистинските литературни проблеми и за водење таква литературна политика што ќе помага да се изнаоѓаат, негуваат и афирмираат одредени профили во литературата.

Зошто така со години списанијата се прпелкаат во таа трагична криза? Дали се веќе надживеани како облик на литературно делување? Дали не треба да се бараат други, понови, посовремени форми низ кои литературната акција ќе дојде до адекватни можности за оживотворување без цеховска ограниченост и литературен егоизам?

Одговорот би бил веројатно неповолен за иднината на списанијата, да не постојат и други моменти што се преплетуваат во нашата општа литературна клима, а за кои обично се врзува и со кои обично се објаснува нивната жална положба.

А тоа се добро познатите литературни конфронтации, тоа се воинствените литературни творби, со сите последици на нивната беспринципиелна и кусогледа борба.

За љубов на вистината треба да се рече дека конфронтациите донесоа и нешто несомнено позитино, дека излегоа на виделина низа неодржливи сфаќања, дека нашата литература се оплоди со нови идеи и откривања. А најдрагоценото во нивниот позитивен биланс е можеби фактот дека сегашниот литературен миг е обележен со почетокот на едно вистинско истрезнување од таборските страсти и созревање на идејата дека никаков „изам“ сам посебе не значи истовремено и квалитет.

Но, зар ова искуство требаше да се плати со таква висока цена? Зар таборските загрижености не им го поткопаа сосем авторитетот на списанијата, зар не го урунаа нивниот углед, а со тоа и угледот на писателот? Сеедно дали се мисли на Современост или Разгледи, Дело или Савременик, итн. Сеедно дали некое од нив придонело повеќе или помалку за тоа.

Објективно гледано нашите списанија немаат никаков углед и довербата во нив допрва треба да се извојува.

Историјата на литературните конфронтации е добро позната. Да се прераскажува овде и сега би било сосем неумесно, освен ако не се цели таа да послужи како искуство во стремежот за создавање благопријатна литературна клима и творечки односи во литературата.

Па ако веќе доаѓам во ова списание што може да биде современо не само со своето име и покрај сите горе изнесени прашалници за списанието воопшто, сакам да верувам дека минатото е минато и сакам да се почувствувам како воин не на таборите туку на нашата литература. Должен сум да ги објаснам мотивите на тоа доаѓање:

Пред сѐ, не ја прифаќам теоријата што ја сфаќа литературата како река со два брега. Со други зборови не сакам нити можам да се согласам со бесмислената поделба на реализам и модернизам, зашто и едниот и другиот поим, во оној вид со кој ни се нудат, апсолутно ништо не откриваат, зашто и едниот и другиот страдаат од отсуство на смисла и усет за историско приоѓање кон литературните појави, зашто и едниот и другиот претставуваат конструкција што го сакати живиот организам на литературата.

Вистинската, би рекол природната поделба е само една: литература и нелитература.

А она што го подразбирам под ЛИТЕРАТУРА не е нешто што просто и едноставно може да се сведе на некаков ИЗАМ, да се потчини на некаква еднострана естетска норма, да се стави под сивилото на некое естетско знаме. Литературата е единство на различни литературни светови неповторливи со она што ни го донесуваат и драгоцени со своите искуства и резултати. Да се нема афинитет за она што го носи туѓиот литературен свет како автентична творечка имагинација и сензибилитет, значи − или несакање, неспособност да се надраснат таборските страсти и таборскиот менталитет, или немање на афинитет за литературата воопшто, па ни за својот сопствен литературен свет.

Спрема тоа никогаш не може да се рече дека има многу писатели ако секој од нив навистина создава свој уметнички свет, како што може да се рече дека има многу неписатели, ако сите или повеќето од нив престојуваат само во еден, па макар и навистина сосем „неиспитан предел“ на литературата.

Списанието Современост, исправено пред една ваква литературна стварност не смее да заборава дека е повикано и одговорно непристрасно и рамноправно да ги подржува сите творечки напори што ја развиваат и извишуваат во повисоки региони нашата литература, што ја збогатуваат нашата литературна свест со нови сознанија и што донесуваат нови изразни вредности на нашиот литературен збор. Современост треба да стане списание на сите творечки индивидуалности па и тогаш кога по силата на својот темперамент тие меѓусебно „се исклучуваат“, под услов да им биде заеднички КВАЛИТЕТОТ.

Во квалитетот треба да се содржи ЕДИНСТВЕНИОТ КРИТЕРИУМ што ќе ја одредува основната концепција и секидневната практика на списанието.

Само на тој начин тоа ќе може да ја исполнува својата функција на литературно списание, и да се здобие со углед и доверба за да го освои читателот за − литературата.

Раководен од вакви гледишта влегувам во Современост.

Ако списанието стане тоа што сакам да стане, задоволството ќе можам да го споделам со сите, ако пак не се остварат моите надежи, горчината ќе умеам да ја задржам за себе, а моето понатамошно присуство во редакцијата ќе биде сосем беспредметно.
_________________________
* Текстот е објавен во Современост, XV, 3, 1965, стр. 49−52. Прочитајте го и разговорот на Шопов со Јаневски објавен во  Современост, год. XV, бр. 5, 1965, стр. 199-201.

Други разговори и статии на Ацо Шопов