Една средба со поетот Ацо Шопов*

Mosaico Ina Ferrara

Другар Шопов, можете ли да ни кажете за деновите кога го почувствувавте раѓањето на поетот во себе? Како ѝ пристапивте на литературата, кој Ве воведе во тој свет?

Тоа беше време кога под удар на германскиот фашизам се наоѓаа веќе многу европски земји и народи, кога тој удар сѐ повеќе се приближуваше кон Балканот и агресијата можеше во воздухот да се почувствува.

Штип – иако тогаш мало, неразвиено и зафрлено гратче меѓу голи ридје, имаше бројна младинска организација и младинско движење чија основна ориентација се состоеше во тоа младите луѓе да ги приготви за отпор и борба против фашизмот.

Литературната дружина во Штипската гимназија, предводена од Ванчо Прке, всушност, беше собиралиште на најпрогресивната штипска младина. Таа им овозможуваше на младите луѓе не само да дојдат до посовремени сфаќања на литературата и уметноста, туку и да го најдат единствено можниот излез од многубројните дилеми што тогашното време ги поставуваше пред нив.

Во оваа литературна дружина, или уште поточно од големата страст на Вачно Прке, кој и самиот беше поет, научив како се сака литературата и колку љубов и трпение бара таа од писателот. Под неговото непосредно влијание многумина во Штип ги започнавме своите први литературни чекори.

По 1941 година, несомнено, за вас е значајна во тој период 1943 година, кога со една група младинци од Штип се префрливте во Скопје и стапувате во Шарпланинскиот партизански одред.

Под партизанска капа срцето беше војник и заробеник, но мечтата на поетот не можеше ништо да ја обесхрабри. Таа и тука си наоѓаше патишта за својата топлина и љубов, таа и тука си наоѓаше можности да се преточи во стихови. И така, некаде во тие долги колони се роди и особено импресивната и популарната песна „Очи“.

Раскажете ни за поетот-борец Ацо Шопов и посебно за доживувањата или импресиите што Ве инспирирале за создавање на песната „Очи“ – таа толку пластична и длабоко емотивна слика на еден лик од Револуцијата?

Понесени од идеалот за ослободување на нашата земја, ние, младите, што се собиравме под знамињата на Револуцијата освен овој основен идеал имавме и своја специфична претстава за утрешнината, за луѓето, што се борат за таа утрешнина, за човекот-борец, за жената-борец.

Еден таков лик на жена-борец беше и народниот херој Вера Јоциќ, средношколка од Скопје, чија храброст во Народноослободителната борба израснува до неустрашивост и ги инспирира останатите борци на издржливост, на непоколебиливост, на подвизи.

За ликот на Вера Јоциќ не еднаш е зборувано, или пишувано во нашата мемоарска литература. Бев очевидец на многубројните јуриши на чие чело таа стоеше, јуриши против окупаторската фашистичка полиција и војска кај Пелинце, Дренак, Црноок, Црна Трава и многу други места. Таа поседуваше некаква посебна моќ да ги ослободи борците од страв и да им помогне да најдат излез и во безизлезните ситуации.

За време на последната офанзива, позната кај нас како Мајска офанзива, во еден од јуришите под Осоговскиот врв, Лисец, беше ранета и Вера Јоциќ… Единиците на Народноослободителната војска, без муниција и храна продолжија во правец на селото Саса, а една група остана да ја носи на раце ранетата Вера Јоциќ. Тоа носење по беспаќа траеше три дена. Кога групата стаса до главнината, беше веќе доцна.

Го паметам партизанскиот јуриш утредента по нејзиното починување. Навистина се јуришаше со празни пушки и само храброста го разби непријателскиот обрач.

Долго го носев ликот на овој борец. Тој како да беше извајан од мојот идеал за човекот – војник на Револуцијата… И еден ден, непосредно по ослободувањето, за време на еден престој во Белград, ја напишав песната „Очи“.

Веднаш по војната, вашата лирика се свртува кон осветлувањето на внатрешната, интимната човекова реалност, но и натаму нејзината најзначајна инспирација е љубовта, а основниот патос – искреноста и префинетата лиричност. Можете ли, другар Шопов, да ни откриете како доаѓате до мотивот за песната: со свесна анализа на некој миг или состојба, преку непосредно доживување, постепено или одеднаш? Како му приоѓате на пишувањето? Постои ли некаков период на барање, на набљудување и размислување или едноставно-седнувате и запишувате? И уште едно прашање: во творечкиот процес патот на раѓањето на песната од нејзините први контури во дефинитивното оформување, секако, не е едноставен и краток. Вие, како творец, кон кои елементи на поезијата чувствувате најголема одговорност? 

Мачен е патот до песната, до вистинската. Она што во моментов ми се чини како „проблесок“, како „поетска објава“ тоа е, всушност, еден долг и сложен процес зад кој стои и искуството, и доживувањето и рефлексијата. Сложеноста и тежината на овој процес им е заеднички на сите поети, но во секое одделно поетско творештво тој има изразити, само за тоа творештво специфични и индивидуални белези. Затоа е многу тешко да се зборува за општоважечки особености на поетското творештво како чин на поетско создавање. Не е случајно речено дека постојат толку поетски светови колку што има вистински поети.

Не верувам дека постои чисто доживување, како што не верувам дека постои и само чисто размислување. Ако се одделат овие процеси се разбива единството на песната, а со тоа и самата песна.

Аrticulated-disarticulated 2001-02, Anette Messager

Адекватниот поетски збор долго зрее во поетот. Убеден сум дека секој поет успева само еден помал дел од песните што ги носи во себе да ги облече во зборови со кои тие ќе го продолжат својот живот меѓу луѓето.

Најтешко, а и најодговорното од гледна точка на поетска етика, е да се најде вистински израз за оние содржини и идеи кои поетот сака на свој и неповторлив начин да ни ги соопшти.

Ако во тоа не успее, зборот се претвора во лага – песната се исчашува и излегува од своите глуждови.

Дозволете ни да ве замолиме за неколку збора и за она со што во поново време уште еднаш ги освоивте своите читатели. И во композициона, и во естетска и во содржинска смисла единаесетте „Молитви на моето тело“ укажуваат на постојаното збогатување и се посуптилно рафинирање на вашата лирика, на осовременувањето на нејзината метафорика, макар што таа одамна го изгради, го оформи и го рафинира својот збор и ритам. Кажете ни нешто за структуралните, композиционите елементи на овој циклус? 

„Молитвите на моето тело“ ja содржат идејата на долго и неизводливо патување дo љубовта и барање нова смисла на зборот со која тоа патување нема да ни се стори бесцелно и неостварливо, па макар барањето да нè упатува кон зборот што личи на „обично дрво“ или „на дланки јагленосани и прародителски голи“, како што е речено во првата молитва.

Од оваа идеја произлегува и структурата и композиционата изграденост на циклусот со „Молитвите“. Секоја молитва претставува за себе одредена целост, одделна поетска транспозиција, но за да се разбере докрај таа го бара своето вклопување со другите. Молитвите извираат една од друга, се влеваат една во друга; тие, барем мене, ми личат на ред од водопади под кои не можеме да застаеме одеднаш, но додека стоиме под едниот – во неговиот шум ние го чувствуваме шумот на вториот, шумот на другите.

„Молитвите“ не се ни поема, ни некој друг, од учебниците познат подолг, поетски спев, тие се просто молитви на телото, песна на љубовта.

Да го завршиме разговорот со уште едно прашање, што можеби не е во најконкретна врска со вашите стихови, но кое, веројатно ги интересира љубителите на вашиот стих: кога се навраќате со мислите кон својот изминат пат на човек и борец и кога размислувате за вашата генерација, па тие денови ги споредувате со нашите сегашни денови и со деновите на оваа нова генерација луѓе и творци – што во тоа споредување најмногу ве возбудува?

Генерацијата на којашто ѝ припаѓам, активно е присутна во сите области на нашиот живот. Би се осмелил да тврдам дека таа, особено во последниве години станува сè позначаен фактор во новите движења и процеси, карактеристични за сегашната развојна фаза на нашето општество. Но да бидам попрецизен: кога зборувам за оваа генерација јас ги подразбирам сите оние што ѝ припаѓаат без оглед на нивната професија. Во таа смисла и го сфатив вашето прашање.

Ако оваа генерација ја споредам, како што велите со новата генерација луѓе и творци, не можам да останам рамнодушен пред фактот дека во еден вонредно мал временски период се исполнети речиси сите празнини во животот на нашето општество. Не мала заслуга за тоа им припаѓа на младите луѓе и на младите творци.

Со ова јас не сакам ниту можам да ги затворам очите пред проблемите на младите. Напротив, мислам дека тие проблеми постојат токму поради тоа што младата генерација го зазела или поточно го зазема своето место под сонцето.

________________
* Овој разговор го водела Тамара Арсовска на програмата на Радио-Скопје, во школската емисија посветена на поезијата на А. Шопов, на 24.04.1968 година. Подоцна е објавен под наслов „Една средба со поетот Ацо Шопов” во Дело 74IX, 5-6, Штип, 1982, стр. 325-330, во книгата Блиски средби, Скопје, 1992 и во Пулс, под наслов „Поетските светови на Ацо Шопов”, на 17.12.1993, стр. 37. Истата година, на 21 декември, дел од разговорот е објавен на насловната страница на детскиот весник Колибри. Според постоечките библиографии, објавен е и во Беседа, 1972, 1, стр. 3-14, под наслов „Еден поглед врз поезијата на Ацо Шопов”, но годината е погрешна. 
 Во 1995 година, разговорот е објавен во книгата Волшебници на зборот, Мисла, стр.40-46.

Во Фондот Ацо Шопов, во Архивот МАНУ, во единицата АШ К3 АЕ71, се наоѓаат автографи и машинописи (9 л.) со осговорите на Шопов. Единицата АШ К4 АЕ142 го содржи комплетното сценарио (11 л.) на интервјуто.

Други разговори и статии на Ацо Шопов