Ацо Шопов: за проблемите на книгата*

„Не кампањски пристап туку непрекината грижа”

Месецот на книгата секоја година ги дава поводите за разговори за книгата, но и поводите за сомневање во неговата сопствена целисходност. Се обративме до директорот на Издавачката куќа „Кочо Рацин“ [Ацо Шопов] со неколку прашања, не нови, но доволно повторувани досега, за да изгледаат како непремостиви од едно порадикално решение на проблемот книга-читател. Почнавме од Месецот на книгата, за да се префрлиме на дејноста на ова издавачко претпријатие на планот на издавањето и пласманот на книгата.

Уште еден Месец на книгата спроведуваме, па иако од досегашните нема некои повпечатливи резултати, се надеваме дека многу прашања сврзани со книгата, ќе најдат сега решение? Како гледате Вие, и лично, и како директор на издавачката куќа врз оваа акција? Колку таа досега ви помогнала во пласманот на книгата?

Месецот на книгата има повеќе симболичен карактер. Поточно, тој како да доаѓа да н​​è потсети дека проблемите на книгата уште не се решени. Преку вакви и слични Месеци или Недели не можеме да очекуваме некои потрајни резултати.

Зар не е крајно време книгата да ја ослободиме од досегашниот кампањски пристап во името на една смислена непрекината целогодишна грижа за нејзината афирмација?

Вкупен Тираж: 200.000 примероци

Каква е минатата и оваа година изразена во резултатот од послувањето на Вашата куќа — изданија, тираж, реализација?

Книгоиздателството Кочо Рацин објави минатата година 80 нови изданија, меѓу кои Травничка хроника од И. Андриќ, И бол и бес од С. Јаневски, Мртво длабоко од Ч. Вуковиќ, Суви ветрови од Т. Георгиевски, како и многу други домашни автори, а од странските, покрај другите, ги среќаваме имињата на Балзак со Изгубени илузии, Жид со Ковачите на лажни пари, Фокнер со Натрапникот в прав, Леонов со Скутаревски итн.

Вкупниот тираж на овие изданија изнесува 200.054 примероци, продажната цена 73.142.200 динари, а вредноста на продадената литература 66.249.789 динари.

Во првото полугодие на оваа година отпечатена е литература во вредност од 31 милион динари во тираж од преку 120.000 примероци, а реализацијата од сопствени изданија се качува над 36 милиони динари.

Имате ли некои новини, изненадувања, за читателите во издавачкиот план за идната година?

Во текот на идната година нашите читатели ќе се сретнат со првите поетски збирки печатени истовремено на српскохрватски, словенечки и македонски јазик. Овие тријазични изданија се резултат на заедничките напори на книгоиздавателствата Кочо Рацин од Скопје, Просвета од Белград, Државна заложба на Словенија од Љубљана и Младост од Загреб.

Освен тоа интересирањето на читателот бездруго ќе го привлечат почнатите во оваа година нови едиции: „Македонски писатели“, избор од творештвото на нашите современици Васил Иљоски, Стале Попов, Владо Малевски и други, како и „Обелиск“, избор од југословенската уметничка поезија на овој век. Во оваа едиција покрај веќе објавените избори од поезијата на Добриша Цесаровиќ и Изет Сарајлиќ, идната година „Кочо Рацин“ ќе објави и избор од поезијата на Бранко Миљковиќ, Стеван Раичковиќ, Мак Диздар и некои други југословенски поети.

Реперкусиите на новите стопански мерки врз Вашата дејност и начинот на кој „се снајдовте“ во нив?

Познато е дека изданијата на македонските издавачки куќи се меѓу најдостапните со својата продажна цена.

Основно прашање е дали може да се задржи сегашното ниво на цени под услов не само да не се намали, туку напротив, да се збогати и прошири нашата издавачка дејност?

Графичките услуги влегуваат во цената на книгата со најголем процент. Ако поскапат, како што се најавува, треба ли тоа да значи и автоматско поскапување на книгата? Или пак има и други решенија, како што е на пример, побрзото враќање на вложените средства во изданијата, што со други зборови значи проширување на книжниот пазар, планско и систематско откривање на сите можности за продажба на книгата.

Во колективот на Кочо Рацин постои мислење дека тие можности уште не се ни начнати. Поради тоа не е извршено никакво намалување на обемот на издавачкиот план, ниту пак продажната цена на книгата е зголемена.

Пополнување на празнината во националниот книжевен фонд

Од што најмногу се раководите при поставувањето на издавачкиот план за една година?

Последниве години Кочо Рацин пристапи кон долгорочно планирање на својата издавачка дејност, првенствено во областа на светската класична и современа литература и литературатата на југословенските народи. Тоа го налагаше потребата да се пополнат празнините во нашиот национален книжен и литературен фонд.

Нашите годишни издавачки планови произлегуваат од оваа основна ориентација.

Изгледа уште подолго време книгата со сите свои елементи ќе остане благородна тема за недогледни дискусии. Во последно време ја имаме и веста дека е предложена и интеграција на скопските издавачки куќи?

Идејата за интегрирање на скопските издавачки куќи не е нова, иако во новосоздадените услови се актуелизира повторно.

Пред неколку години таа беше предмет на размислувања. Едно или повеќе издавачки куќи со оглед на нашето ограничено јазично подрачје? Идејата за единствена издавачка куќа тогаш остана нереализирана и немоќна пред аргументот дека таквата издавачка куќа ќе биде со монополистичка положба, а тоа негативно ќе влијае и на литературата и на ликот на нашата издавачка дејност.

Сегашната идеја за интегрирање на трите скопски издавачки куќи Култура, Просветно дело и Кочо Рацин, доаѓа однадвор, од Стопанска комора на СРМ. Колку што ми е познато, таа не е со ништо образложена. Зошто само овие издавачки куќи да се интегрираат? Зошто е оставена Детска радост? Како се замислува публикувањето на ликовната, музичката, фолклорната литература? А литературата на народностите?

Ми се чини дека не е направен напор да се согледаат сите економски и културни аспекти на овој проблем. А без тоа, без јасно согледување на овие аспекти не би можело да се одговори на прашањето во кој интеграционен облик треба во иднина да се движи нашата издавачка дејност за да стане побогата, посодржајна, поефикасна.

Од каде мали тиражи

На крајот, уште едно прашање: дали сметате, (при имање предвид бројот на учениците, студентите, интелигенцијата од сите области, конечно — целокупното население) дека просечниот тираж на изданијата кај нас не може да биде поголем од 1.500 примероци? Во што е најголемата „неспогодба“ во овие релации: книга-читател?

Просечните тиражи на македонските издавачки куќи се мали, како што се впрочем мали и на некои многу поголеми јазични подрачја. По и покрај тоа тие се исцрпуваат бавно. Се разбира, има дела што се распродаваат скоро веднаш по нивното излегување од печат. Но, тие се сѐ уште реткост.

Причините за „неспогодбата“ на релација книга-читател треба да се побараат во инерцијата на она сфаќање што за сѐ го обвинува читателот: за немање навики да чита, за индиферентен однос кон современата литература итн.

Меѓутоа, патиштата до читателот сѐ уште се градат на еден стар и веќе неодржлив начин, а книгата се товари со давачки што најмногу тој треба да ги почувствува.
_________________
* Интервју со Ацо Шопов, директор на „Кочо Рацин“, објавено под наслов „Не кампањски пристап туку непрекината грижа” во Нова Македонија, во ноември 1965, стр. 6 (ден непознат). Разговорот го водел со Цветан Станоевски.

Други разговори и статии на Ацо Шопов